Elementos arquitectónicos

O aspecto orixinal da fachada exterior resulta complicado de descifrar, xa que unicamente se conservan unha serie de elementos decorativos repartidos entre o Museo Catedral de Santiago, o Museo de Pontevedra e coleccións particulares. Mediante unha serie de pezas expostas no Museo Catedral, é posible aproximarse ao sentido iconográfico do conxunto:

Rosetón:

A recuperación de varios dos seus fragmentos permitiu levar a cabo en 1961 a montaxe hipotética dun dos rosetóns da fachada mateana. Datado cara a 1200, e en conxunto cos outros rosetóns e aperturas no muro, tiña como misión principal asolagar de luz, cun sentido tanto funcional como simbólico, a nave central da catedral. Os rosetóns da fachada foron alterados no século XVI coa colocación de vidreiras.

A peza consta dunha complexa tracería composta por un núcleo central redondo ao redor do cal se dispoñen diversos elementos circulares e estrelas.

Doelas do arco da dereita:

De acordo coa organización do Pórtico da Gloria, estas doelas pertencerían á arquivolta do arco da porta dereita. Represéntase o castigo da luxuria masculina e feminina, en correspondencia coa temática apocalíptica do Xuízo Final do interior. A duplicación argumental, tanto no interior coma no exterior, remarca o carácter penitencial da catedral, cuxa peregrinación á mesma tiña como obxectivo a procura de perdóns para facilitar o acceso ao Máis Aló da alma do peregrino.

Fragmentos do arco central:  

O Museo Catedral garda restos das arquivoltas do ingreso central e do dereito. Os máis destacados son os fragmentos do arco central, que roldaba os oito metros e estaba formado por tres arquivoltas abucinadas que permitían ver tras o tímpano e o parteluz do Pórtico da Gloria. Estaba decorado con doelas con anxos coroados, rosetas e unha fermosa ornamentación de arcos trilobulados unidos por motivos de tracería en pinza de tipo almohade.

Cornixa de anxos:

No segundo rexistro da fachada mateana distinguíase un novo elemento decorativo composto por beirados con arquiños cegos que albergan detallados bustos de anxos. Estes elementos atópanse tamén en conxuntos galegos do século XIII como San Lourenzo de Carboeiro ou na Catedral de Ourense, entre outros, confirmando que nestes conxuntos pódese rastrexar a traza da herdanza mateana.

Conxunto escultórico

Do conxunto de estatuas-columna que outorgaba á portada mateana o seu complexo sentido iconográfico, na actualidade consérvanse oito figuras practicamente completas e unha cabeza solta, todas elas repartidas en diversos museos e coleccións particulares. Aínda que hai teorías, calquera hipótese reconstructiva pertence ao campo da especulación e é susceptible de revisión, pois as cartelas que identificarían a cada personaxe non conservan o seu texto e tampouco se posúe documentación sobre as figuras que faltan.

David e Salomón

Os traballos na parte inferior da fachada da catedral obrigaron a retirar tamén as estatuas-columna que, á maneira das do Pórtico, continuaban o seu proxecto iconográfico. Posiblemente, con motivo do peche dos amplos arcos medievais con portas de madeira, entre 1520 e 1521, procedeuse á retirada das estatuas-columna mateanas. As que representan aos Reis David e Salomón foron trasladadas ao peitoril da loxa previa á propia fachada, no remate da escalinata, emprazamento onde permaneceron ata 2016. No instante do seu traslado, no século XVII foron labradas polo seu reverso e identificadas mediante inscricións colocadas nas súas bases.

Trátase dunhas esculturas de granito datadas ao redor de 1188. A de David porta unha rota esculpida con minuciosidade. En canto á figura de Salomón, resulta menos harmoniosa que a súa compañeira debido á destrución da súa cabeza por un raio en 1729, o cal obrigou a substituíla pola actual, máis torpe e pesada. Ambas as esculturas destacan polos pregos das súas roupaxes que producen fortes claroscuros, en especial no bordo inferior.

O desgaste sufrido debido aos séculos de exposición na intemperie obrigou a unha profunda restauración, antes de pasar a integrarse aos fondos do Museo Catedral de Santiago.

Figura masculina mutilada

Tamén cara a 1520 debeu retirarse a figura achada recentemente nun oco da torre sur da fachada do Obradoiro, onde foi a parar como material de recheo da parte baixa da citada torre co obxectivo de reforzala e solucionar os seus problemas estruturais. Trátase dunha figura masculina moi estilizada que porta nas súas mans unha ampla cartela en disposición horizontal cuxo texto está perdido por completo. A postura da peza xustifícase pola necesidade de adaptala ao lugar para o cal foi concibida, pois seguramente se localizase nun dos extremos do conxunto. No instante do seu enterramento foi decapitada, como era costume, apreciándose a minuciosidade do traballo no feito de que a peza conserva a súa aureola, o que constitúe unha pista para a súa posible identificación. De igual xeito, o arranque do pescozo fai posible imaxinar que a súa cabeza estaba inclinada cara abaixo, mirando á praza como o resto de estatuas-columna. Polo demais, o coidado tratamento dos pregos é o propio das pezas saídas do obradoiro do Mestre Mateo.

O recente descubrimento desta peza trátase dun achado de extraordinaria importancia que permite avanzar no coñecemento do que, no seu día, foi a fachada principal da Catedral de Santiago.

Abraham e Isaac

As figuras da fachada do Mestre Mateo que, quizais, representan a Abraham e Isaac, atribución realizada polo profesor Moralejo, foron propiedade do conde de Ximonde desde finais do século XVIII ata o ano 1947, cando as adquiriu o Concello de Santiago de Compostela baixo a condición de que as figuras «nunca haberán de saír desta cidade, pois tal venda faise con obxecto de enriquecer coas referidas estatuas o patrimonio municipal de Santiago de Compostela». Así pois, parece que ambas as figuras foron dispostas durante un breve espazo de tempo nas escaleiras do Pazo de Raxoi, ata que pasaron a formar parte da colección do Xeneral Franco. A data deste último traspaso non se concreta en ningún sitio ata 1961, cando se exhiben nunha exposición sobre arte románica como «Propiedade da súa Excelencia o Xefe do Estado. Pazo de Meirás».

Tras pasar por varias exposicións temporais, entre elas a celebrada entre os anos 2016 e 2017 no Museo Nacional do Prado, o concello de Santiago iniciou un proceso xudicial no que se demostrou a súa propiedade e irregular paso a mans dos Franco, ditaminando o Tribunal Supremo a súa devolución ao patrimonio municipal. Xa de regreso, actualmente atópanse expostas no Museo do Pobo Galego.

Fernando II, Rei Bíblico?

A importancia da monarquía na construción da catedral compostelá e, máis concretamente, de Fernando II e Alfonso IX, marcada polas motivacións políticas e facendo dela unha “Catedral Real”, sumada á presenza de imaxinería rexia no Pórtico e na súa fachada exterior, levaron a varios autores para identificar a estatua-columna pertencente a unha colección particular próxima a Compostela cunha posible representación de Fernando II, figura clave no traballo do Mestre Mateo por ser quen lle concedeu a pensión vitalicia, no ano 1168, pola dirección das obras da catedral.

Tamén podería tratarse dun rei bíblico que se representaría a modo de referente para a monarquía galaico – leonesa, tal e como apuntou no seu día Serafín Moralejo, opinión que tivo, desde entón, importante aceptación. Manuel Castiñeiras, por exemplo, sinalou a posibilidade de que se  trate de Josías, o “mellor rei de Judá”.

Enoc e Elías

Existe información que sitúa a esta parella de esculturas no Pazo dos condes de Ximonde a principios do século XX, xunto con outras pezas procedentes da fachada mateana. En 1909, e tras a petición de Antonio López Ferreiro, os seus propietarios cedéronas para a Primeira Exposición Rexional Galega celebrada no Colexio de San Clemente, en Santiago de Compostela. En 1928 trasladáronse como depósito ao Museo Catedral, onde permaneceron ata os anos cincuenta, antes de ser vendidas polos seus propietarios, en 1956, ao Museo de Pontevedra.

As pezas, de gran similitude formal, están traballadas en altorrelevo, non como pezas exentas, o que fai pensar que posiblemente estaban encaixadas nas xambas do gran arco de acceso desde o exterior ao Pórtico. Preséntanse con barba poboada, descalzas, vestindo túnica e manto, e sostendo uns pergamiños onde, sen dúbida, dispúxose na súa orixe un texto que axudaría a identificar o personaxe representado. O cabelo en ambos os casos trátase dun conxunto de longos e sinuosos guechos diferenciados que se deslizan sobre os ombreiros con certo ritmo. En canto ao aspecto estilístico, resulta evidente a similitude entre ambas as pezas, o cal leva á posibilidade de atribuílas a un mesmo autor, neste caso, un dos máis distinguidos do obradoiro de Mateo. Polo que respecta ás súas posibles identidades, apuntáronse varias ao longo do tempo, sempre de personaxes do Antigo Testamento. Nos últimos tempos, tivo xeral aceptación a dos profetas Enoc e Elías que, situados nas jambas do arco central, afirmarían o seu carácter de testemuñas da Apocalipse, tal e como sinalou Francisco Prado.